Column: Eigenheid of eigenwijs
Soms laat een herinnering je niet meer los. Ik was in de eerste maand dat ik begon als lector aanwezig bij een studiedag van een grote scholengroep. Dat was op een locatie aan zee en we gingen in de middag naar het strand. Er waaide een herfstwind, maar de zon scheen er ook bij. In het zand tekenden we het vierkwadrantenmodel, een model dat we vaker benutten bij Penta Nova.
We trokken een horizontale en verticale streep in het zand, zodat vier vlakken ontstonden. Het invullen van het vierkwadrantenmodel geeft aanwijzingen voor waar je afstemming kunt vinden, zoals tussen de identiteit van de organisatie en je persoonlijke identiteit. In het kwadrant rechtsonder schreven de schoolleiders de waarden van hun organisatie, waaronder de waarde ‘eigenaarschap’. In het kwadrant linksonder schreven ze hun persoonlijke waarden, waarbij opvallend vaak ‘eigenaarschap’ genoteerd werd. Ik had nog even de naïeve gedachte “dat komt mooi overeen”.
Maar die gedachte bleek niet te kloppen, want eigenaarschap op organisatieniveau betekende iets heel anders dan deze schoolleiders ermee bedoelden. Zij interpreteerden het als je ‘eigenheid’ mogen hebben en daarbinnen je ‘eigen wegen kiezen’, een beetje eigenwijs zijn dus. Terwijl de organisatie het toch meer zag als ‘autonoom functioneren binnen het grotere geheel’. Dat schuurde en juist dat leverde ter plekke de mooiste inzichten op voor de schoolleiders in hoe zij zich verhouden tot hun organisatie.
Eigenheid raakt aan ‘jezelf zijn’. Maar jezelf zijn is niet hetzelfde als dat je maar mag doen zoals je goeddunkt. Ik zie het meer zoals Gert Biesta zegt: een zelf te zijn in de wereld. Daarbij benadrukt hij dat we niet gewetenloos achter de meute aan moeten gaan. Het betekent je eigen stem hebben, waarbij je rekening houdt met anderen. Bij schoolleiders spreken we in dat opzicht van authentiek leiderschap, waarbij je recht doet aan jezelf en anderen aanmoedigt hun verantwoordelijkheid te nemen. Dit vormt een van de stromen die waardengericht leiderschap voedt, naast de stromen van dienstbaar en ethisch leiderschap.
Authentiek leiderschap creëert dat spanningsveld tussen recht doen aan jezelf en recht doen aan de wereld waar je onderdeel van bent. Dat betekent balanceren tussen persoonlijke en collectieve afwegingen. Bij morele kwesties wordt dit des te duidelijker: wat betekent een keuze voor een bepaalde leerling, als die keuze juist andere leerlingen of collega’s benadeelt? Bijvoorbeeld de afweging om een leerling met zorgproblematiek aan te nemen zodat je er voor dit kind bent, terwijl dat tot werkdrukverhoging leidt bij collega’s. Wat heeft dan voorrang en waar baseer je zo’n besluit op. Dat is niet alleen een kwestie van belangen afwegen, maar ook antwoorden zoeken op de vragen: Welke richting geven de schoolwaarden hierin? En hoe raakt dat aan mijn persoonlijke waarden?
Een waardengerichte dialoog geeft hierin meer helderheid. Door een onderzoekend gesprek met collega’s te voeren op de waardenlaag, kunnen schoolwaarden zoals ‘inclusie’ en ‘talentontwikkeling’ betekenis krijgen en eraan gekoppeld worden. Verbind daaraan ook je eigen kernwaarden, want hoe word jijzelf hierin geraakt? Misschien wel door een persoonlijke waarde als ‘rechtvaardigheid’. Door je persoonlijke waarden te doorleven en te expliciteren, voel je verankering waar je vandaan komt en ben je congruent met hoe je handelt. Dat geeft op authentieke wijze richting aan je besluiten waarin je jezelf, anderen en de organisatie meeweegt. Niet voor niets zeggen we ook wel dat waarden fungeren als kompas.
